• Opinion - Commissie Corporate Social Responsibility - Ethiek op de agenda

De groeiende aandacht voor de maatschappelijke context waarin bedrijven actief zijn, dwingt managers steeds meer na te denken over het ethisch kader waarbinnen ze werken. Ook een academische managementschool heeft hier een verantwoordelijkheid. Ze leidt niet alleen toekomstige managers op maar is ook zelf een organisatie binnen een groter maatschappelijk geheel. Met de Commissie Corporate Social Responsibility (CSR) onderzoekt de Vlerick Leuven Gent Management School hoe zij als school CSR meer kan implementeren, niet alleen in haar programma’s maar ook als gedragscode voor medewerkers en studenten. Een gesprek met drie leden van de Commissie: Prof. dr. Dirk Buyens (Vlerick), Céline Louche (Vlerick) en Prof. dr. Luc Van Liedekerke (extern expert, Professor KULeuven).

De algemene ruchtbaarheid rond bedrijfsschandalen in de afgelopen jaren wijst erop dat organisaties en managers veel kwetsbaarder geworden zijn dan pakweg tien jaar geleden. Vele organisaties bezinnen zich nu over hoe ze moeten omgaan met een ethisch kader dat duidelijk aan het verschuiven is. Met de oprichting van de Commissie CSR wil de Vlerick Leuven Gent Management School meezoeken naar een antwoord en tevens haar eigen maatschappelijke verantwoordelijkheid opnemen. Dirk Buyens licht toe: “Als managementschool promoot je enerzijds alles wat te maken heeft met initiatief nemen maar anderzijds moet je ook rekening houden met de maatschappelijke context waarbinnen je dat doet. Op academisch vlak verrichten we over dat onderwerp al jaren onderzoek om een bijdrage te leveren in het bedrijfsleven. Met de Commissie willen we nu ook een antwoord bieden binnen onze eigen structuur, zowel naar medewerkers toe als naar deelnemers aan onze programma’s. In de Commissie werken interne en externe experts mee, vertegenwoordigers van de verschillende businesslijnen waarop het een implicatie heeft, en de beslissingnemers binnen de School die erop toezien dat de actiepunten van de Commissie ook daadwerkelijk geïmplementeerd worden.”

Bedrijfsethiek in beweging

Een van de externe experts in de Commissie is Luc Van Liedekerke, filosoof en econoom van opleiding en professor in bedrijfsethiek aan de universiteit in Leuven en Antwerpen. Hij schetst de maatschappelijke achtergrond waarin men de oprichting van de Commissie CSR moet situeren. “Sinds de afgelopen 15 jaar merken we een duidelijke verschuiving van het ethisch kader in de bedrijfswereld”, aldus Van Liedekerke. “Die verschuiving kan men verklaren door een aantal culturele evoluties. Ten eerste zijn traditioneel zachte waarden zoals milieu en mensenrechten harder geworden en beginnen ze politiek te wegen. Die hardheid heeft te maken met een strenger legaal kader maar ook met een verschuiving in de markt. Nieuwe nichemarkten, zoals bioproducten, scheppen opportuniteiten die er vroeger niet waren. Hetzelfde geldt voor mensenrechten. Die gingen eerst meer wegen op vrijwillige basis, via internationale overeenkomsten, maar werden naderhand ook een agendapunt in de bedrijfswereld, weliswaar soms na schandalen zoals bij Nike het geval was. Een bedrijf moet dus rekening houden met risico’s die er vroeger geen waren en het managementsysteem daaraan aanpassen.”

Een tweede evolutie die Van Liedekerke waarneemt is een groeiende transparantie in bedrijfsstructuren waardoor bedrijven meer blootstaan aan de publieke opinie en dus minder risico’s kunnen nemen. De globaliseringsbeweging, ten slotte, is een derde evolutie. “Om goed in te spelen op al die evoluties heb je een andere managementstijl nodig”, besluit Van Liedekerke. “Daarom is het een heel positieve zaak dat de School aandacht heeft voor CSR en het onderwerp op structurele wijze wil implementeren.”

Mentaal veranderingsproces

De doelstelling van de Commissie CSR is tweevoudig. Enerzijds wil het CSR als onderwerp meer integreren in de programma’s van de School, anderzijds zal het onderwerp meer onder de aandacht van medewerkers gebracht worden en opgenomen worden als criterium in de toelatingsvoorwaarden bij inschrijvingen. “In onze programma’s zal meer aandacht uitgaan naar bedrijfsethiek maar dat betekent niet dat het onze ambitie is om als moraalridder op te treden”, aldus Dirk Buyens. “We willen studenten vooral bewustmaken dat er een ethische manier van handelen bestaat. Als je die reflex als 22-jarige niet hebt, zal je die ook niet hebben wanneer je op 45-jarige leeftijd algemeen directeur wordt. Aan de hand van concrete voorbeelden willen we de deelnemers laten nadenken over ethische kwesties en daar waar mogelijk een antwoord bieden. We nemen bedrijfsethiek niet als afzonderlijk vak op in elk programma. In kortlopende programma’s, in om het even welk functioneel domein, is het vooral belangrijk deelnemers bewust te maken van het feit dat CSR een topic geworden is waar je niet meer omheen kunt. Ook door de druk van internationalisatie merk je dat onethisch gedrag niet meer aanvaard wordt.” 

Naast de programma’s werkt de Commissie ook aan een ethische code waarmee werknemers van de School en deelnemers zich akkoord moeten verklaren. Buyens beseft dat dit geen sluitend middel is maar wel een proactieve stap om onethisch gedrag binnen de organisatie te vermijden. “Het gaat eigenlijk om een mentaal veranderingsproces”, licht Luc Van Liedekerke toe. “Enerzijds heb je de code, anderzijds de ‘encoding’, het integreren van de code in je organisatie. Een bedrijf als Enron was perfect uitgerust met een mission statement, had een prachtige werking qua donaties, was sterk verankerd in de lokale omgeving maar toch liep het intern uit de hand. Bij encoding is er steun van bovenaf nodig, een peergroup die het voorbeeld geeft via seminaries of andere kanalen. Encoding is cruciaal omdat het een sensibiliteit voor grenzen creëert van wat kan en niet kan. Binnen de Vlerick Leuven Gent Management School zijn al CSR-elementen aanwezig zoals de stakeholderanalyse die bedrijven een inzicht geeft in alle partijen waarmee ze rechtstreeks of onrechtstreeks in relatie staan.”

Hoe een managementschool CSR in haar organisatie kan integreren is niet alleen een vraag die de Vlerick Leuven Gent Management School bezighoudt. Céline Louche, onderzoeker in CSR en coördinator van het programma bedrijfsethiek, licht het belang van samenwerking tussen verschillende business-scholen rond dit thema toe: “CSR is een internationaal fenomeen. Daarom zijn we nu betrokken bij ‘Partners for Change’, een samenwerkingsproject met IESE in Spanje waarbij we onderzoeken hoe we CSR in een business-school kunnen integreren. Eind juni organiseren we in Barcelona een eerste event waarop ook andere business-scholen uitgenodigd worden om ervaringen uit te wisselen. Binnen de School willen we in eerste instantie seminaries organiseren voor studenten maar ook voor alumni en bedrijven, telkens rond een specifiek thema. We merken trouwens dat niet alleen studenten steeds meer vragen rond CSR hebben. Ethisch gedrag wordt ook een steeds belangrijker thema in bedrijven. Daarom zijn we ook in verschillende onderzoeksprojecten betrokken.”

Geen weg terug

De positieve kant van globalisering is dat ook zaken zoals CSR en deugdelijk bestuur in bedrijven een snelle verspreiding kennen. Organisaties kunnen zich niet meer verbergen.

Waar bedrijfsethiek vroeger vooral beschouwd werd als deontologievak, worden bedrijven er nu in praktijk mee geconfronteerd. Zaken die voordien geen thema waren in een bedrijf worden nu opgenomen door het management. “Dat betekent niet dat alles vanzelfsprekend is”, nuanceert Van Liedekerke. “Ethische kwesties zorgen soms voor hevige discussies over wat kan en niet kan. Eens je de grens een beetje overschreden hebt, begeef je je op glad ijs. De risico’s zijn groter dan vroeger en daarom neem je ze beter niet. Als bedrijf moet je rekening houden met een meer kritische consument, met de media, enz.”

Toch beklemtoont Van Liedekerke dat CSR niet alleen benaderd moet worden als een topic die risico’s impliceert. Bedrijven gaan steeds meer handelen in overeenstemming met de maatschappelijke verwachtingen, wat een positieve impact heeft op de ontwikkeling van die maatschappij. Op lange termijn zal die ontwikkeling ook een gunstig effect op de economie hebben. “Het is een positieve cyclus”, meent Van Liedekerke. “Neem nu diversiteit. Het mag dan een uitdaging zijn voor bedrijven om mensen van een zwakkere groep uit de maatschappij aan te werven, maar als geen enkel bedrijf het aandurft, heb je binnenkort een groot probleem. Doe je het toch, dan krijg je op lange termijn een veel stabielere maatschappij en de groep waaruit je kan rekruteren wordt groter. Misschien wordt deze positieve kant wat te weinig belicht en moeten bedrijven die dit soort dingen doen meer beloond worden dan nu het geval is.”